Przejdź
do strony głównejPAŁAC BISKUPÓW UNICKICH
W bezpośrednim sąsiedztwie katedry, od jej pd. strony znajduje się dawny pałac biskupów unickich, fundowany przez biskupa Józefa Lewickiego w l. 1711-30. Obecnie pełni on funkcję kancelarii parafialnej. Jest to budynek jednopiętrowy, z częściowo sklepionymi pomieszczeniami parterowymi, kryty dachem 4-spadowym, pozbawiony dawnego wystroju architektonicznego. Wewnątrz zachowała się częściowo XVIII-wieczna stolarka z supraportami. Od strony wsch. dobudowano w końcu XIX w. dwukondygnacyjne skrzydło mieszkalne, z dużą salą na piętrze, służącą za kaplicę. Jest ona przykryta interesującym, pozornym sklepieniem zwierciadlanym. Budynek opatrzony jest skromnym wystrojem architektonicznym, w postaci profilowanych gzymsów, lizen i ram.
Wspólną pierzeję z pałacem tworzy pobazyliański, parterowy budynek gospodarczy - dawna wozownia. Zbudowana na przeł. XVII i XVIII w., obecnie przekształcona na dom katechetyczny, kryta blaszanym dachem dwuspadowym, od strony dziedzińca katedralnego otwarta jest krużgankiem filarowo-arkadowym, z oknami wychodzącymi na pd.
Od strony pn., w sąsiedztwie bazyliki stoi piętrowy budynek dawnego klasztoru Bazylianów, użytkowany obecnie do celów mieszkalnych. Wzniesiony został w l.1640-49 przez biskupa unickiego Metodego Terleckiego, przy współudziale Jakuba Suszy, późniejszego rektora seminarium funkcjonującego w tym obiekcie. Parter posiada sklepienia kolebkowo-krzyżowe. Na piętrze od strony zach. znajduje się obszerna sala dawnego refektarza, przykryta kolebką z lunetami.
Plac przed katedrą okala od pn. budynek dawnego Bractwa Cerkiewnego, wzniesiony w końcu XIX w. po kasacie unii, obecnie użytkowany do celów mieszkalnych. Jest to obiekt jednopiętrowy, założony na rzucie litery L, utrzymany w stylu klasycystycznym. Pierwotnie przed wejściem stał kolumnowy portyk.
W odległości 50 m na wsch. od nasypu Wysokiej Górki znajduje się pośród ogródków warzywnych, na zapleczu budynku dawnego klasztoru Bazylianów, STUDNIA DOLNEGO ZAMKU. Jej średnica wynosi 2,7 m, a głębokość 60 m. Jest ocembrowana ciosami z opoki, jednakże cembrowina nie wystaje ponad poziom gruntu, a otwór jej przykryto masywną płytą betonową. Obecnie jest sucha, do czego przyczyniła się przede wszystkim chełmska cementownia, która pobiera do celów produkcyjnych duże ilości wód głębinowych.
W niektórych publikacjach spotyka się przypuszczenie, że studnię wykuli jeńcy tatarscy. Ale przecież książę Daniel, za czasów którego ona powstała, znajdując się w zależności lennej od chana krymskiego, nie mógłby więzić współplemieńców swego suwerena.
Jeszcze przed I wojną światową studnia była czynna, a jej woda słynęła z wyjątkowej czystości. Była też m.in. wykorzystywana do celów liturgicznych przez duchowieństwo prawosławne. W czasie uroczystości cerkiewnych odprawiano przy niej modły, święcąc wodę, którą później wierni czerpali zabierając ze sobą.
Poza Bramą Uściłuską, na terenie Parku XXX-lecia, przy dawnym trakcie usytuowana jest murowana KAPLICZKA z końca XIX w., typu domkowego, na rzucie kwadratu, kryta dachem dwuspadowym. Prześwit od frontu sklepiony jest łukiem odcinkowym i flankowany pilastrami. We wnętrzu umieszczono replikę obrazu Matki Boskiej Chełmskiej.
W pd.-zach. narożniku placu katedralnego stoi KOSTNICA kościelna, murowana, wzniesiona na rzucie kwadratu, przykryta dachem namiotowym. Stanowi ona dość efektowny akcent w całym zespole.
U podnóża wzniesienia, przy wjeździe na Górę Zamkową od strony ul. Hrubieszowskiej stoi nieduży budynek ORGANISTÓWKI, pochodzący z przeł. XIX i XX w. Utrzymany w stylu klasycystycznym, ze skromnym wystrojem architektonicznym, przykryty jest czterospadowym dachem. W czasie okupacji znajdował się w nim zaimprowizowany szpitalik miejski. Obecnie znajduje się tam siedziba Chełmska Delegatura Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków.
Cały zespół katedralny otoczony jest kamiennym murem z ceglanymi przęsłami, gzymsowanymi filarami. Za murem od pn. rozciąga się, dziś zdewastowany, dawny cmentarz prawosławny, założony w 1867 r., na którym grzebano przede wszystkim miejscową rosyjską elitę urzędniczą.
Nieco dalej, już na pn. skłonie chełmskiej góry znajduje się cmentarz wojenny, schodzący tarasami ku ul. 1 Pułku Szwoleżerów. Powstał w 1915 r. i w części górnej mieści groby żołnierzy niemieckich i rosyjskich, poległych podczas I wojny światowej. Nieco niżej znajdują się mogiły 22 żołnierzy Września. Na najwyższym poziomie cmentarza, od strony wsch. ulokowano zbiorową mogiłę 12 żołnierzy, z por. Henrykiem Dzianotem, poległych w 1939 r.
W części środkowej znajduje się kwatera z grobami żołnierzy WP, poległych w walkach z polskim i ukraińskim podziemiem w l. 1944-46, a wśród nich 14 żołnierzy WOP. Tu też znaleźć można groby działaczy lewicowych.
W pierwszych rzędach, po zach. stronie, umiejscowiono kwaterę 60 żołnierzy radzieckich, poległych w l. 1944-45. Pomiędzy mogiłami oficerów Armii Czerwonej znajduje się grób ppłk. M. P. Fiodorowa, który zginął pod Wojsławicami 17 VI 1944 r.
W 1968 r. cmentarz uporządkowano i wówczas też wzniesiono monumentalne schody, których frontowa ściana olicowana jest czerwonym piaskowcem z wykutym napisem: Cmentarz wojenny 1939-1944. Na osi obiektu, w jego szczytowej części ustawiono pomnik proj. E. Kotyłło w postaci dwu wyniosłych betonowych bloków, z tablicą z białego piaskowca, na której wykuto polskiego orła i napis: Bohaterom wieczna chwata. 1939-1945.
Po zejściu schodami cmentarnymi, kierujemy się ku ul. Jadwigi Młodowskiej, przy której, na pn.-zach. stoku Górki, usytuowany jest zespół poseminaryjny. Składa się on z dawnego kościoła św. Mikołaja i pawilonów dawnego unickiego seminarium duchownego, które opasują świątynię z 3 stron.